Atak nożownika – jak rozpoznać zagrożenie i właściwie reagować?
Atak z użyciem noża może rozpocząć się nagle i bardzo szybko zmienić sytuację z pozornie bezpiecznej w bezpośrednie zagrożenie życia. Może wydarzyć się w szkole, miejscu pracy, urzędzie, obiekcie handlowym, komunikacji publicznej albo przestrzeni otwartej. Sprawcą może być osoba obca, ale również pracownik, uczeń, klient, członek rodziny lub ktoś wcześniej znany osobom znajdującym się w obiekcie.
Nie istnieje jeden „profil nożownika”. Nie można rozpoznać przyszłego sprawcy po wyglądzie, wieku, sposobie ubierania się czy pojedynczym nietypowym zachowaniu. Znacznie większe znaczenie mają konkretne groźby, ujawnianie zamiaru skrzywdzenia innych, przygotowania, narastająca eskalacja oraz kontekst całej sytuacji.
Jeżeli zastanawiasz się, co robić podczas ataku nożownika, najważniejsze są: zwiększenie dystansu, wykorzystanie bezpiecznej drogi ucieczki, oddzielenie się od sprawcy przeszkodą, ostrzeżenie innych oraz wezwanie pomocy, kiedy można zrobić to bez narażania się na dodatkowe niebezpieczeństwo.
Fizyczna konfrontacja powinna pozostawać rozwiązaniem ostatecznym.
Atak nożownika – co robić w pierwszej kolejności?
Jeżeli widzisz osobę, która atakuje innych nożem albo innym niebezpiecznym narzędziem, nie zbliżaj się, aby sprawdzić, co się dzieje.
Zwiększ dystans. Jeżeli masz bezpieczną drogę odejścia — wykorzystaj ją. Jeżeli możesz, umieść pomiędzy sobą a napastnikiem drzwi, ścianę, mebel lub inną przeszkodę. Ostrzeż inne osoby, o ile nie wymaga to zbliżania się do zagrożenia.
Gdy znajdziesz się w bezpieczniejszym miejscu, powiadom 112 i przekaż konkretne informacje o zdarzeniu.
Jeżeli możesz uciec, ucieczka jest właściwszym wyborem niż próba walki lub rozbrojenia napastnika.
Dlaczego dochodzi do ataków z użyciem noża?
Nie ma jednej przyczyny.
Atak może być skutkiem nagłej eskalacji konfliktu, zemsty, poczucia krzywdy, przemocy rodzinnej, sporu szkolnego lub zawodowego. Nóż może być również użyty podczas napadu, wymuszenia, szantażu albo innego przestępstwa.
W innych przypadkach znaczenie mogą mieć silne pobudzenie, alkohol lub substancje psychoaktywne, poważny kryzys osobisty, presja otoczenia, manipulacja albo wpływ innych osób.
Trudna sytuacja rodzinna, izolacja, odrzucenie czy problemy psychiczne mogą być elementami szerszego obrazu sytuacji, ale żaden z tych czynników sam w sobie nie pozwala przewidzieć przemocy. Choroby psychicznej ani pochodzenia z rodziny dysfunkcyjnej nie należy utożsamiać ze skłonnością do ataku.
Internet, radykalizacja i efekt naśladownictwa
Szczególnego znaczenia nabrało środowisko internetowe.
ABW wskazuje, że proces radykalizacji młodych osób może rozpoczynać się m.in. od samotności, frustracji, poczucia odrzucenia oraz kontaktu z treściami oswajającymi przemoc. Agencja opisuje również przypadki bardzo młodych osób funkcjonujących w internetowych środowiskach ekstremistycznych i zainteresowanych materiałami dotyczącymi zamachów oraz masowych zabójstw.
Istotny jest również mechanizm naśladownictwa. W jednym z postępowań opisanych przez ABW osoby przygotowujące przestępstwo o charakterze terrorystycznym analizowały działania wcześniejszych masowych zabójców, przebieg ich ataków oraz popełnione przez nich błędy. Nie był to przypadek ataku nożem, ale dobrze pokazuje szerszy mechanizm: wcześniejszy sprawca może stać się dla kolejnej osoby źródłem inspiracji.
W części przypadków znaczenie może mieć również potrzeba uzyskania rozgłosu, akceptacji określonej grupy czy pozostawienia po sobie materiału w internecie. Dlatego służby analizują nie tylko sam moment ataku, lecz także wcześniejsze treści, kontakty i zachowania.
Także zewnętrzne inspirowanie przestępczości nie jest zjawiskiem wyłącznie teoretycznym. ABW opisywała przypadki werbowania i instruowania osób do działań sabotażowych przez obce służby. Nie oznacza to, że taki mechanizm jest typowy dla ataku nożem, pokazuje jednak, że sprawca nie zawsze działa wyłącznie z własnej inicjatywy — możliwa jest również presja, inspiracja, manipulacja lub zlecenie ze strony innych osób czy struktur.
Czy można wcześniej rozpoznać zagrożenie?
Zamiast próbować rozpoznać „typowego sprawcę”, należy obserwować zachowanie, zmianę zachowania i kontekst.
Największą wagę powinny mieć sygnały bezpośrednio związane z możliwością przemocy: konkretne groźby, zapowiedź skrzywdzenia określonej osoby lub grupy, ujawnienie niebezpiecznego narzędzia w kontekście grożenia, informacje o przygotowaniach do ataku, gwałtowne skracanie dystansu podczas agresywnego zachowania oraz kilka wcześniejszych zgłoszeń, które analizowane łącznie wskazują na narastającą eskalację.
W bezpośrednim kontakcie uwagę mogą dodatkowo zwiększać uporczywe ukrywanie dłoni, manipulowanie przy ubraniu lub torbie, silne pobudzenie, zachowanie wskazujące na możliwe odurzenie czy intensywne zainteresowanie konkretną osobą lub miejscem.
Nie są to jednak samodzielne wskaźniki przygotowywania ataku.
Drżenie rąk może wynikać ze stresu. Nietypowy ubiór może nie mieć żadnego znaczenia. Trudność w komunikacji może wynikać z choroby, niepełnosprawności albo zdenerwowania.
Podobnie należy traktować telefon lub kamerę. Samo nagrywanie nie oznacza zagrożenia. Inaczej należy oceniać sytuację, gdy przygotowywaniu nagrania towarzyszą groźby, prezentowanie niebezpiecznego narzędzia, zapowiedź przemocy lub inne elementy wskazujące na przygotowanie zdarzenia.
Liczy się nie jedna cecha, ale układ zachowań i ich eskalacja.
Jak może przebiegać atak?
Rzeczywisty atak z użyciem noża może bardzo różnić się od scenariuszy znanych z filmów czy pokazów samoobrony.
Napastnik nie musi wcześniej grozić ani demonstracyjnie pokazywać noża. Może znajdować się bardzo blisko wybranej osoby i zaatakować z zaskoczenia. Może koncentrować się na konkretnej ofierze albo przemieszczać się w poszukiwaniu kolejnych osób.
Jego zachowanie może być chaotyczne i impulsywne, ale zdarzenie może być również wcześniej przygotowane.
Nóż dodatkowo nie generuje charakterystycznego sygnału, który automatycznie ostrzeże ludzi znajdujących się w innej części szkoły, biura czy zakładu. Dlatego pierwsze osoby, które rozpoznają zagrożenie, mają istotną rolę również w alarmowaniu innych.
Dystans i ucieczka – najważniejsza forma obrony
W przypadku osoby uzbrojonej w nóż pierwsze pytanie nie powinno brzmieć:
„Jak ją rozbroić?”
Znacznie ważniejsze jest:
„Jak zwiększyć odległość i uniknąć bezpośredniego kontaktu?”
Każdy dodatkowy dystans daje więcej czasu na reakcję. Znaczenie mają także przeszkody. Zamknięte drzwi, ściana, lada, stół czy inny solidny element otoczenia mogą utrudnić napastnikowi dotarcie do potencjalnej ofiary i stworzyć możliwość odejścia.
Nie należy traktować znajomości samoobrony jako powodu do pozostania w strefie zagrożenia.
Jeżeli możesz bezpiecznie uciec — uciekaj. Celem nie jest wygranie walki. Celem jest przeżycie i opuszczenie strefy zagrożenia.
Jeżeli możesz uciec — uciekaj
Bezpośrednia walka z osobą uzbrojoną w nóż wiąże się z bardzo wysokim ryzykiem ciężkich obrażeń.
Jeżeli istnieje możliwość bezpiecznego opuszczenia miejsca, należy z niej skorzystać. Próba fizycznego przeciwstawienia się napastnikowi pozostaje działaniem ostatniej szansy — gdy nie można uciec ani skutecznie się ukryć, a zagrożenie życia jest bezpośrednie.
Celem nie jest wygranie walki. Celem jest przeżycie i wydostanie się ze strefy zagrożenia.
Reakcję pod presją trzeba przećwiczyć
Dystansu, wyboru drogi odejścia i decyzji pod presją nie da się nauczyć wyłącznie z instrukcji.
Podczas szkoleń antyterrorystycznych RiskCom uczestnicy pracują na scenariuszach dopasowanych do miejsca pracy i uczą się rozpoznawać moment, w którym należy odejść, uciekać, ukryć się, uruchomić alarmowanie lub — gdy nie ma innej możliwości — podjąć działanie ostatniej szansy.
Sprawdź szkolenia antyterrorystyczne4U – jak stosować ten model przy zagrożeniu nożem?
Model 4U: Uważaj – Uciekaj – Ukryj się – Udaremnij atak został opracowany przez Centrum Prewencji Terrorystycznej ABW jako element kampanii dotyczącej reagowania na zagrożenia terrorystyczne. Oficjalne materiały Policji wykorzystują te zasady również przy zagrożeniu ze strony osoby posługującej się maczetą lub innym niebezpiecznym narzędziem.
Nie jest to technika walki z nożownikiem, lecz model porządkujący decyzje podejmowane podczas niebezpiecznego zdarzenia.
Uważaj
Rozpoznaj, że sytuacja przestała być normalna. Nie ignoruj informacji o niebezpiecznym narzędziu, krzyku, groźby czy ostrzeżenia przekazanego przez inną osobę.
Uciekaj
Jeżeli istnieje bezpieczna droga — oddal się od sprawcy. Nie podchodź z ciekawości i nie wracaj po rzeczy osobiste.
Ukryj się
Jeżeli ucieczka jest niemożliwa albo prowadziłaby w stronę zagrożenia, odseparuj się od napastnika. Zamknij lub zabarykaduj dostęp, odsuń się od drzwi i ogranicz możliwość wykrycia osób przebywających w pomieszczeniu.
Udaremnij
Jeżeli nie ma możliwości ucieczki ani ukrycia się, a zagrożenie życia jest bezpośrednie, pozostaje działanie mające przerwać atak i stworzyć możliwość ratowania siebie lub innych.
To ostatni, a nie pierwszy element modelu.
Alarmowanie – informacja musi dotrzeć do służb i do ludzi w obiekcie
Powiadomienie służb – 112
Alarmowanie wewnętrzne organizacji
Alarmowanie ma dwa poziomy.
Pierwszy to powiadomienie służb. Drugi to ostrzeżenie ludzi znajdujących się w zagrożonym obiekcie. Organizacja powinna być przygotowana na oba.
Jeżeli jesteś bezpieczny i możesz wykonać połączenie, zadzwoń pod numer 112. Operatorowi należy przekazać przede wszystkim dokładną lokalizację, charakter zdarzenia, informacje o sprawcy lub sprawcach, rodzaju używanego narzędzia oraz liczbie osób poszkodowanych lub zagrożonych, jeśli takie informacje są znane.
Należy mówić o tym, co rzeczywiście się widziało lub wie, zamiast przedstawiać przypuszczenia. Nie należy kończyć połączenia, dopóki operator tego nie poleci.
W przypadku napastnika z nożem szczególnie istotne mogą być informacje o jego ostatnim znanym miejscu, kierunku przemieszczania się i wyglądzie.
Co przekazać operatorowi 112?
- dokładną lokalizację,
- co się dzieje,
- opis sprawcy,
- rodzaj narzędzia,
- ostatnie znane miejsce lub kierunek przemieszczania,
- liczbę poszkodowanych, jeśli jest znana.
Sam telefon na 112 nie jest jeszcze systemem alarmowania organizacji.
Sam telefon na 112 nie jest jeszcze systemem alarmowania organizacji
W szkole, firmie, urzędzie czy dużym zakładzie osoba znajdująca się dwa piętra dalej może nie wiedzieć, że wystąpiło zagrożenie.
Dlatego procedura powinna wcześniej odpowiadać na pytania:
kto może uruchomić alarm, jaki komunikat zostanie przekazany, jak ostrzegane są osoby w różnych częściach obiektu, kto informuje ochronę lub recepcję, kto podejmuje decyzję dotyczącą sposobu działania oraz kto po przyjeździe Policji może przekazać służbom aktualne informacje o obiekcie i sytuacji.
W zdarzeniu z aktywnym napastnikiem automatyczne uruchomienie standardowej ewakuacji nie zawsze będzie właściwą reakcją. W jednej części obiektu bezpieczne może być opuszczenie budynku, podczas gdy w innej właściwsze będzie pozostanie w zabezpieczonym pomieszczeniu.
Co zrobić po przyjeździe Policji?
Po przybyciu funkcjonariuszy należy wykonywać ich polecenia i nie podejmować działań, które mogą utrudnić ocenę sytuacji.
Jeżeli posiadasz istotne informacje, przekaż je krótko: gdzie ostatnio widziano napastnika, jak wyglądał, w jakim kierunku się przemieszczał, ilu może być poszkodowanych i czy w obiekcie pozostają ludzie.
W przygotowaniu organizacji warto również uwzględnić możliwość przekazania służbom informacji o osobach pozostających w budynku oraz — jeśli są dostępne — planów obiektu i dróg komunikacyjnych.
Pierwsza pomoc po ataku nożem – najpierw nie stań się kolejną ofiarą
Pomocy udzielamy wtedy, gdy można zrobić to bezpiecznie.
Jeżeli napastnik nadal znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie, wejście w zagrożoną strefę może doprowadzić do powstania kolejnych poszkodowanych.
Atak nożem może powodować rany cięte oraz rany kłute. W przypadku rany kłutej niewielki otwór widoczny na powierzchni skóry nie oznacza, że obrażenie jest powierzchowne. Uszkodzenia mogą sięgać głębiej i obejmować naczynia krwionośne lub narządy wewnętrzne.
Jednym z największych bezpośrednich zagrożeń jest masywny krwotok.
Przy obfitym krwawieniu należy zastosować odpowiednią metodę tamowania krwotoku. Może to obejmować bezpośredni ucisk rany i opatrunek uciskowy, a w przypadku ciężkiego, nieopanowanego krwawienia z kończyny — właściwie zastosowaną opaskę do tamowania krwotoków.
Po jej założeniu należy zapisać czas zastosowania oraz przekazać tę informację ratownikom. Poszkodowanego należy również chronić przed wychłodzeniem i obserwować jego stan do czasu przybycia zespołu ratownictwa medycznego.
Opaska uciskowa nie jest rozwiązaniem dla każdej rany. Jej zastosowanie dotyczy przede wszystkim ciężkiego krwawienia z kończyny.
Jeżeli w ranie pozostaje wbity przedmiot, nie należy go samodzielnie wyciągać. Powinien zostać pozostawiony na miejscu i zabezpieczony w sposób ograniczający jego przemieszczanie do czasu przejęcia poszkodowanego przez personel medyczny.
A gdzie w tym TCCC?
TCCC nie jest inną nazwą zwykłej pierwszej pomocy.
To system postępowania z poszkodowanymi rozwijany dla środowiska działań bojowych, w którym oprócz obrażeń uwzględnia się także utrzymujące się zagrożenie, możliwość ewakuacji i ograniczone zasoby.
Nie oznacza to, że doświadczenia medycyny taktycznej są bezużyteczne w środowisku cywilnym.
W szkoleniu pracowników można wykorzystywać odpowiednio dobrane elementy dotyczące m.in. bezpieczeństwa miejsca zdarzenia, szybkiego rozpoznawania i kontroli masywnych krwotoków, bezpośredniego ucisku, opatrunków, pakowania ran, właściwego stosowania opasek uciskowych, zabezpieczenia przed wychłodzeniem i organizowania pomocy do czasu przybycia ZRM.
Zakres musi być jednak dopasowany do kompetencji uczestników. Ukończenie komercyjnego szkolenia z elementami TCCC nie czyni pracownika personelem medycznym ani nie zastępuje właściwych kwalifikacji.
Powiązany poradnikTCCC a pierwsza pomoc – czym się różnią?Zobacz materiał →Szkoła, miejsce pracy i obiekt publiczny – różne środowiska, różne procedury
Podstawowa zasada ochrony życia pozostaje podobna, ale organizacja reakcji musi odpowiadać rzeczywistemu środowisku.
Szkoła
W szkole szczególnie ważne jest rozróżnienie różnych poziomów zagrożenia.
Uczeń posiadający przy sobie nóż nie oznacza automatycznie aktywnego napastnika. Innej reakcji wymaga ujawnienie niebezpiecznego narzędzia bez grożenia nim, innej sytuacja, w której uczeń zaczyna grozić lub wymuszać określone zachowanie, a jeszcze innej rozpoczęty atak.
Nauczyciel może przy tym odpowiadać jednocześnie za grupę dzieci. Znaczenie ma możliwość zabezpieczenia sal, sposób alarmowania całego budynku, przemieszczanie uczniów i podział odpowiedzialności pomiędzy dyrekcję, nauczycieli, sekretariat i obsługę.
Miejsce pracy
W miejscu pracy istotną rolę mogą pełnić recepcja, ochrona, administracja i osoby zarządzające obiektem.
Należy uwzględnić pracowników, gości, wykonawców oraz osoby, które nie znają procedur ani układu budynku.
Urząd i obiekt publiczny
W urzędzie, placówce medycznej, galerii czy innym obiekcie publicznym dodatkowym wyzwaniem jest duża liczba osób zewnętrznych, których nie da się wcześniej przeszkolić.
Dlatego rozwiązania przygotowane dla jednego obiektu nie powinny być mechanicznie kopiowane do innego.
Procedura reagowania na napastnika z nożem – co powinna porządkować?
Dobra procedura reagowania na napastnika z nożem nie powinna być wielostronicowym opisem wszystkich możliwych wariantów ataku.
Powinna przede wszystkim porządkować:
Musi odpowiadać na konkretne pytania organizacyjne.
Kto przyjmuje pierwszą informację o zagrożeniu? Kto może uruchomić alarm? Jak wygląda zastępstwo, jeżeli osoba odpowiedzialna jest nieobecna? Jaki komunikat otrzymują pracownicy? Czy każdy rozumie różnicę między ewakuacją a pozostaniem w zabezpieczonym pomieszczeniu? Jak alarmowane są osoby, które nie mają dostępu do firmowego telefonu lub komputera? Kto współpracuje z Policją? Gdzie znajduje się wyposażenie pierwszej pomocy do ciężkich krwotoków? Czy pracownicy wiedzą, jak z niego korzystać?
Dopiero odpowiedzi na takie pytania tworzą system reagowania.
Posiadanie procedury nie oznacza jeszcze gotowości. Dokument powinien zostać przełożony na role, krótkie instrukcje i komunikaty, a następnie sprawdzony podczas szkolenia lub ćwiczenia.
Powiązany obszarProcedury bezpieczeństwaSprawdź zakres →Przygotowanie organizacji nie kończy się na szkoleniu z samoobrony
Atak z użyciem noża nie jest wyłącznie problemem walki wręcz.
Z perspektywy bezpieczeństwa organizacji ważniejszy jest cały ciąg:
rozpoznanie zagrożenia → dystans → decyzja → 4U → alarmowanie → uruchomienie procedury → współpraca ze służbami → pierwsza pomoc → analiza zdarzenia i doskonalenie systemu.
Dlatego przygotowanie organizacji może wymagać połączenia analizy zagrożeń, oceny obiektu, procedur, alarmowania, przygotowania osób funkcyjnych, szkolenia pracowników, ćwiczeń scenariuszowych oraz odpowiednio dobranego wyposażenia pierwszej pomocy.
Żaden z tych elementów nie daje gwarancji bezpieczeństwa. Ich celem jest ograniczenie podatności organizacji i zwiększenie zdolności ludzi do właściwego działania wtedy, gdy czasu na decyzję jest bardzo mało.
Przygotuj organizację do działania, zanim ludzie będą musieli improwizować
RiskCom przygotowuje firmy, administrację, placówki edukacyjne i inne organizacje do reagowania na aktywnego napastnika, osobę z niebezpiecznym narzędziem oraz inne sytuacje bezpośredniego zagrożenia.
Zakres może obejmować analizę zagrożeń i podatności, procedury, alarmowanie, model 4U, szkolenia praktyczne, ćwiczenia scenariuszowe oraz pierwszą pomoc przy ciężkich obrażeniach i masywnych krwotokach.
Najczęściej zadawane pytania
Co zrobić, gdy widzę osobę atakującą innych nożem?
Nie zbliżaj się. Zwiększ dystans i, jeżeli istnieje bezpieczna droga, opuść zagrożone miejsce. Ostrzeż innych, gdy możesz zrobić to bezpiecznie, a po znalezieniu się poza bezpośrednim zagrożeniem powiadom numer 112.
Czy przed napastnikiem z nożem lepiej uciekać czy walczyć?
Jeżeli możesz bezpiecznie uciec — uciekaj. Bezpośrednia konfrontacja z osobą uzbrojoną w nóż niesie wysokie ryzyko ciężkich obrażeń. Fizyczne przeciwdziałanie powinno być rozwiązaniem ostatecznym, gdy nie można uciec ani się ukryć, a zagrożenie życia jest bezpośrednie.
Czy model 4U można stosować przy ataku nożownika?
Tak. 4U powstało w ramach prewencji antyterrorystycznej, ale zasady Uważaj, Uciekaj, Ukryj się i — w ostateczności — Udaremnij atak mogą porządkować reakcję także przy zagrożeniu ze strony osoby z nożem lub innym niebezpiecznym narzędziem.
Jakie informacje przekazać pod numer 112?
Najważniejsze są: dokładne miejsce, rodzaj zdarzenia, opis sprawcy, posiadane przez niego narzędzie, ostatnie znane miejsce lub kierunek przemieszczania oraz liczba osób rannych lub zagrożonych, jeśli jest znana. Należy przekazywać fakty, a nie przypuszczenia, i wykonywać polecenia operatora.
Czy po ataku nożem należy zawsze zakładać opaskę uciskową?
Nie. Opaska do tamowania krwotoków jest przeznaczona przede wszystkim do ciężkich krwawień z kończyn. Sposób udzielania pomocy zależy od rodzaju obrażenia i sytuacji. Dlatego użycia opaski, opatrunku uciskowego i innych metod kontroli masywnego krwotoku warto nauczyć się podczas praktycznego szkolenia.
Czy TCCC i pierwsza pomoc to to samo?
Nie. TCCC jest systemem opracowanym dla środowiska działań bojowych. W organizacjach cywilnych można wykorzystywać odpowiednio dobrane elementy dotyczące m.in. kontroli masywnych krwotoków i działania w warunkach podwyższonego zagrożenia, ale należy odróżniać je od standardowej pierwszej pomocy oraz dopasować zakres do kompetencji uczestników.
Źródła i materiały uzupełniające
- ABW – radykalizacja młodych ludzi i nowe zagrożenia
- ABW – komunikat dotyczący przygotowań do czynu o charakterze terrorystycznym
- ABW – mechanizmy rekrutowania wykonawców do działań sabotażowych i dywersyjnych
- MSWiA / CPT ABW – kampania 4U
- Policja – zasady 4U przy zagrożeniu ze strony osoby z niebezpiecznym narzędziem